 "ถ้าไม่มีผู้อื่นอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลังเราความสบายใจอย่างยิ่งคงจะมีแก่เราผู้อยู่ในป่าผู้เดียวผิฉะนั้น เราผู้เดียวจักไปสู่ป่าอันพระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญว่าความผาสุกย่อมมีแก่ภิกษุผู้อยู่แต่ผู้เดียว มีใจเด็ดเดี่ยว"
|
ข้อความดังกล่าว (ขุททกนิกาย ทสกนิบาต เอกวิหาริยเถรคาถา) เป็นคาถาของเจ้าชายองค์หนึ่งผู้ใคร่ในการอยู่ป่า เราทุกคนไม่เคยมีบางขณะที่ไม่อยากจะให้มีใครมาอยู่ข้างหน้าและข้างหลังเราบ้างเลยหรือ? ขณะที่เราอยากอยู่คนเดียวด้วยจิตใจที่สงบ ดูเหมือนกับว่า ความสงบของจิตใจนั้นไม่อาจจะหาได้เลยในชีวิตประจำวัน เรามีคนอยู่กับเราทั้งวัน ทุกแห่งไม่พ้นเสียง แต่ต้นเหตุของความไม่สงบใจของเรานั้นอยู่ที่ตัวเราเอง ไม่ใช่อยู่นอกตัว ต้นเหตุนั้นอยู่ที่กิเลสของเราเอง เราอาจจะไม่ได้ประกอบกรรมหนัก เช่น การฆ่าหรือการลักขโมย แต่เราก็คิดถึงเรื่องอกุศลและเสียเวลาพูดถึงความผิดพลาดบกพร่องของคนอื่นไม่น้อยเลย การทำเช่นนั้นเป็นโทษแก่ตัวเอง อกุศลเป็นโทษทั้งแก่ร่างกายและจิตใจ เราจะเห็นอาการที่ต่างกันของคนที่จิตใจไม่สงบ และคนที่จิตใจสงบเปี่ยมด้วยความเมตตากรุณา
การที่จะแก้นิสัยนั้นยาก ถ้าเราเคยคิดอกุศลด้วย โลภะ โทสะ โมหะ และพูดอกุศลอยู่เสมอ ก็จะแก้ให้หมดไปทันทีไม่ได้ เราสะสมอกุศลมานานเท่าไหร่แล้ว เพราะอกุศลปัจจัยที่ได้สะสมมาจึงเป็นเหตุให้เราไม่กระทำกุศลกรรม ไม่พูดและคิดในทางที่เป็นกุศล ซึ่งเป็นเหตุที่ทำให้เราไม่สงบและเร่าร้อน เราอยากจะให้จิตสงบ แต่ไม่รู้จะหาความสงบได้ที่ไหนทาน ศีล และภาวนา เป็นทางให้จิตสงบเป็นกุศลจิตแทนอกุศลจิต การที่เราจะเจริญกุศลประเภทใดนั้นย่อมแล้วแต่อุปนิสัย บางคนมีอุปนิสัยในการให้ทาน เมื่อถวายภัตตาหารและนมัสการพระภิกษุสงฆ์ จิตใจก็สงบสบาย บางคนก็มีอุปนิสัยในการเจริญภาวนาอบรมจิตใจ ซึ่งก็รวมทั้งการศึกษาธรรม การแสดงธรรม การเจริญสมถภาวนา และการเจริญวิปัสสนาภาวนาในการเจริญภาวนานั้น จะต้องมีความรู้ทางธรรม การศึกษาพระไตรปิฎกจะทำให้เข้าใจพระธรรมมากขึ้น การศึกษาธรรม พิจารณาธรรมและแสดงธรรมแก่ผู้อื่น เป็นปัจจัยให้เกิดกุศลจิตที่ประกอบด้วยปัญญา ซึ่งเป็นประโยชน์ทั้งแก่ชีวิตของตนเองและผู้อื่น และจิตใจก็จะสงบการเจริญสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนานั้น ถ้าไม่มีความเข้าใจในข้อปฏิบัติก็ย่อมจะเจริญไม่ได้ เพราะทั้งการเจริญสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนานั้นเป็นปัญญา ถ้าผู้ใดใคร่ที่จะให้จิตสงบยิ่งขึ้นก็เจริญสมถกรรมฐาน การเจริญสมถกรรมฐานเป็นการไม่เกี่ยวข้องกับ รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ฉะนั้นในขณะที่เจริญสมถกรรมฐาน จิตใจจึงไม่หมกหมุ่นในอารมณ์เหล่านั้น จุดประสงค์ของการเจริญสมถภาวนานั้น ก็เพื่อให้มี สมาธิที่มั่นคงซึ่งทำให้ระงับกิเลสได้ชั่วคราว แต่ดับกิเลสเป็นสมุจเฉทไม่ได้ ปัญญาที่เกิดจากการเจริญวิปัสสนาเท่านั้นที่ละกิเลสได้หมดสิ้นเป็นสมุจเฉทเจริญสมถภาวนาในชีวิตประจำวันได้ไหม? ไม่ใช่ว่าทุกคนจะต้องการหรือสามารถเจริญสมถกรรมฐานให้ถึงอัปปนาสมาธิเป็นฌานจิตได้ แต่ถึงแม้ว่าเราจะไม่เจริญสมถให้ถึงสมาธิขั้นฌาน เราก็ระลึกถึงอารมณ์ที่เป็นสมถกรรมฐาน แล้วจิตใจก็สงบได้ในชีวิตประจำวัน ผู้ที่มีเวลาว่างหรือผู้ที่อยู่อย่างสงบคงจะต้องการใช้เวลาให้มีประโยชน์ที่สุด และคงใคร่จะเจริญสมถกรรมฐาน การให้ทานและรักษาศีลนั้น ย่อมมีได้เฉพาะโอกาส แต่การเจริญภาวนานั้นย่อมเจริญได้ทุกโอกาส แทนที่จะคิดไปในเรื่องอกุศลและความเลวร้ายของใคร ๆ เราก็ระลึกถึงสมถกรรมฐาน การอบรมจิตให้เป็นไปในทางกุศลนั้นมีประโยชน์กว่าการนั่งเฉย ๆ เมื่อมีเวลาว่างการเจริญสมถภาวนามีอารมณ์ คือ สมถกรรมฐาน ๔๐ (ข้อความละเอียดมีในวิสุทธิมัคต์ สมาธินิเทส) บางอารมณ์ เช่น สภาพที่เป็นปฏิกูลของร่างกาย อสุภในลักษณะต่าง ๆ และอานาปานสตินั้นเป็นอารมณ์ได้ทั้งในการเจริญสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนา จุดมุ่งหมายของการเจริญสมถภาวนานั้นเพื่อความสงบ อารมณ์กรรมฐานใดจะเป็นสัปปายะให้เกิดความสงบยิ่งขึ้นนั้น ก็ย่อมแล้วแต่จริตอัธยาศัยของบุคคล สำหรับบางคนการระลึกถึงอสุภทำให้คลายความพอใจในกามอารมณ์ได้ เราทุกคนก็ต้องเห็นคนตายหรือสัตว์ตายบ้าง เมื่อรู้เรื่องการระลึกถึงอสุภกรรมฐาน และระลึกได้ในขณะนั้น ก็เป็นปัจจัยให้เกิดจิตที่เป็นกุศลแทนโทสะมูลจิต เราอาจจะระลึกถึงพระธรรมที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงเรื่องความไม่เที่ยงของสังขารธรรมทั้งหลายก็ได้ในขุททกนิกาย เถรคาถา เถรีคาถา มีข้อความเรื่องคนที่จิตใจกระวนกระวายเดือดร้อนจนหาความสงบใจไม่ได้เลย การระลึกถึงอสุภกรรมฐานและความเป็นปฏิกูลของร่างกาย จะทำให้คลายความกระวนกระวายลง ในขุททกนิกาย ฉักกนิบาต กุลลเถรคาถา มีข้อความที่ท่านพระกุลลเถระกล่าวว่า""เราผู้ชื่อว่ากุลละ ไปที่ป่าช้าผีดิบได้เห็นซากศพหญิงคนหนึ่ง (เขาทิ้งไว้ในป่าช้า)มีหมู่หนอนฟอนกัดอยู่ดูกร กุลลภิกษุ ท่านจงดูร่างกายอันกระสับกระส่ายไม่สะอาด เป็นของเปื่อยเน่ามีของโสโครกไหลเข้าไหลออกอยู่อันหมู่คนพาลพากันชื่นชมนักเราได้ถือเอาแว่นธรรมแล้วส่องดูร่างกายอันไร้ประโยชน์ทั้งภายในและภายนอกนี้สรีระเรานี้ฉันใด ซากศพนั้นก็ฉันนั้นซากศพนั้นฉันใด สรีระเรานี้ก็ฉันนั้น"เมื่อยังมีชีวิตอยู่ก็ต้องเห็นร่างกายอยู่เสมอ ไม่ว่าร่างกายที่ยังเป็นอยู่หรือที่ตายแล้ว เมื่อเห็นแล้วก็อาจจะเกิดอกุศล แต่ถ้าระลึกถึงความเป็นปฏิกูลของร่างกายก็เป็นปัจจัยให้เกิดกุศลจิตแทนอกุศลจิตการระลึกถึงความเป็นปฏิกูลของร่างกาย อาจจะไม่เหมาะกับจริตอัธยาศัยของบางคน เขาอาจจะมีฉันทะในการระลึกถึงคุณของพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ หรือมิฉะนั้นก็อาจจะระลึกถึงศีล ซึ่งก็เป็นสมถกรรมฐานอารมณ์หนึ่ง การระลึกถึงศีลย่อมดีกว่าการระลึกถึงความไม่ดีของคนอื่น การระลึกถึงทานหรือจาคะ ก็ย่อมจะทำให้มีการสละบริจาคเพิ่มขึ้น ในวิสุทธิมัคค์ (จาคานุสสติ) มีข้อความว่า ผู้ต้องการเจริญจาคานุสสติพึงทำการสมาทานว่า "ตั้งแต่นี้ไป เมื่อมีปฏิคาหก เรายังไม่ได้ให้ทาน โดยที่สุดแม้เพียงคำข้าวคำหนึ่ง ตัวเองจักไม่บริโภคเลย" แล้วก็ระลึกต่อไปว่า "….เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เราเมื่อหมู่สัตว์ถูกมลทิน คือ ความตระหนี่กลุ้มรุมแล้ว มีใจปราศจากตระหนี่อันเป็นเครื่องเศร้าหมอง เป็นผู้สละขาดแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่มแล้ว ยินดีแล้วในความเสียสละ เป็นผู้ควรแก่การขอ เป็นผู้ยินดีแล้วในการให้และแบ่งปันอยู่ ๆ ดังนี้"อานาปานสติซึ่งเป็นอารมณ์กรรมฐานของการเจริญสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนานั้นระลึกได้ยาก เพราะเป็นอารมณ์ละเอียดมาก ในการเจริญสมถภาวนานั้นก็มีสติและปัญญา แต่ต่างกับการเจริญวิปัสสนา เพราะสมถภาวนาไม่ได้ละความเห็นผิดว่าเป็นตัวตน เรารู้ว่ารูปที่เป็นลมหายใจนั้นปรากฏที่ช่องจมูกหรือริมฝีปากเบื้องบน แล้วก็ดับไป ณ ที่นั่นเอง สติระลึกรู้ลมหายใจออกและลมหายใจเข้าที่ยาวหรือสั้น ในวิสุทธิมัคค์ (อานาปานสติ) มีข้อความว่า "ลมที่ออกมาข้างนอก มีสะดือเป็นเบื้องต้น มีหัวใจเป็นท่ามกลาง มีปลายจมูกเป็นที่สุด ลมที่เข้าไปข้างใน มีปลายจมูกเป็นเบื้องต้น มีหัวใจเป็นท่ามกลาง มีสะดือเป็นที่สุด ก็เมื่อพระโยคีนั้นติดตามเบื้องต้น ท่ามกลางที่สุด แห่งลมออกและเข้านั้น จิตที่ถึงความฟุ้งซ่านย่อมมีเพื่อความระส่ำระสายและระหกระเหิน ฯ"เราไม่ควรตามรู้ลมหายใจที่ออกจากภายในหรือลมหายใจที่เข้าไปสู่ภายใน ควรรู้ลักษณะของลมหายใจที่กระทบช่องจมูกในวิสุทธิมัคค์ได้อธิบายไว้ด้วยอุปมาว่า "ก็อุปมาเหมือนนายประตู ดังต่อไปนี้ เปรียบเหมือนนายประตู ย่อมไม่ตรวจตราคนอยู่ข้างในและข้างนอก ท่านคือใคร หรือมาจากไหน หรือไปไหน หรือมีอะไรในมือของท่าน เพราะการซักถามคนอยู่ข้างในและข้างนอกเหล่านั้น มิใช่หน้าที่ของนายประตู ก็นายประตูย่อมคอยตรวจดูเฉพาะคนทุก ๆ คนที่ถึงประตูเท่านั้น ฉันใดภิกษุนี้ก็เช่นกัน ลมเข้าข้างในแล้ว และออกข้างนอกแล้ว ไม่ใช่หน้าที่ (ของท่าน) มีหน้าที่อยู่แต่เพียงกำหนดรู้ลมที่มาถึงที่ช่องจมูกแล้ว ๆ เท่านั้น"มีการเจริญสมถภาวนาที่เป็นพรหมวิหารธรรม คือ สติระลึกเป็นไปในเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา การที่สติระลึกเป็นไปในเมตตานั้นทำให้คลายความคิดร้ายต่อคนอื่น แทนที่จะเป็นความขึ้งเคียดก็จะคิดเมตตาว่า "ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงไม่มีเวร ไม่มีเครื่องเดือดร้อน ไม่มีเครื่องคับแค้น เป็นผู้มีสุขบริหารตนเถิด" (วิสุทธิมัคค์ เมตตาพรหมวิหาร) การเจริญเมตตานั้น มิใช่ต่อมนุษย์เท่านั้น แต่ต่อสัตว์ทั้งปวง การเจริญเมตตากรรมฐาน จะทำให้มีเมตตาต่อสัตว์โลกในทิศทั้งปวงจนหาประมาณมิได้มีสมถกรรมฐานหลายอารมณ์ที่เจริญได้ในชีวิตประจำวัน ซึ่งจะทำให้จิตใจสงบ แต่บางคนก็ใคร่จะกำหนดอารมณ์เดียว เพื่อให้จิตเป็นสมาธิที่มั่นคงขึ้น สมาธิคืออะไร สมาธิเป็นเจตสิกเป็นนามธรรมที่เกิดกับจิต สมาธิคือเอกัคคตาเจตสิก ซึ่งเกิดกับจิตทุกดวง ไม่ได้เกิดเฉพาะกับกุศลจิตเท่านั้น เอกัคคตาเจตสิกทำให้จิตตั้งมั่นในอารมณ์เดียว เช่น ในขณะเห็น จิตมีสี (สิ่งที่ปรากฏทางตา) เป็นอารมณ์ เอกัคคตา เอกัคคตาเจตสิกที่เกิดกับจิตขณะนั้น ทำให้จิตมีสีเป็นอารมณ์เพียงอย่างเดียว ทำให้จิตมีอารมณ์ได้ดวง (ขณะ) ละอารมณ์เดียว สมาธิหรือเอกกัคคตาเจตสิกที่เกิดกับกุศลจิต ไม่ใช่สมาธิที่เกิดกับอกุศลจิตในวิสุทธิมัคค์ (กรรมฐานคหณนิเทส) แสดงลักษณะของสมาธิไว้ว่า "สมาธินี้มีลักษณะและรส (กิจ) และความปรากฎและปทัฎฐาน (เหตุใกล้ให้เกิด) อย่างไรนั้น แก้ว่าสมาธิมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นลักษณะ มีการกำจัดความฟุ้งซ่านเป็นรสมีการไม่หวั่นไหวเป็นความปรากฏ มีความสุขเป็นปทัฎฐาน เพราะบาลีว่า จิตของผู้มีความสุขย่อมตั้งมั่นฉะนี้ ฯ."สมาธิในการเจริญวิปัสสนาต่างกับสมถภาวนา ในการเจริญวิปัสสนา สมาธิเกิดกับปัญญาที่รู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมที่ปรากฎทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ สมาธิในการเจริญวิปัสสนา เป็นสัมมาสมาธิในมัคค์มีองค์ ๘สมาธิในการเจริญสมถภาวนานั้นมี ๓ ข้อ ขณะที่จิตระลึกถึงอารมณ์ที่เป็นกรรมฐานในขั้นแรกนั้นเป็นบริกรรม สมาธิไม่ใช่ฌานจิต เป็นกามาวจรจิต กามาวจรจิตเป็นจิตที่เกิดตามปรกติทุกๆ วัน เช่น จิตที่เห็น คิดนึก และอยากได้ เป็นต้น ถึงแม้ในขณะที่สมาธิถึงขั้นอุปจารสมาธิแล้ว ก็ยังไม่ใช่ฌานจิต ต่อเมื่อสมาธิมั่นคงถึงขั้นอปนาสมาธิแล้ว จึงจะเป็นฌานจิต ฌานจิตเป็นจิตที่แนบแน่นในอารมณ์กรรมฐาน เมื่อถึงขั้นฌานจิตแล้วจะไม่เห็น ไม่ได้ยิน และไม่รู้อารมณ์อื่นเลย ฌานจิตเป็นจิตขั้นสูงกว่ากามาวจรจิต ฌานจิตมี ๒ ประเภท คือ รูปาวจรจิต และอรูปาวจรจิตผู้ที่ไม่รู้เรื่องสมาธิขั้นต่างๆ ก็อาจจะหลงผิดว่าถึงขั้นฌานจิตแล้ว บางคนก็สงสัยว่าใช่ฌานจิตไหม ฌานจิตเกิดกับปัญญา ถ้าสงสัยก็แสดงว่าไม่มีปัญญา ควรรู้ว่าความสงสัยนั้นไม่ใช่ปัญญา ถึงแม้ไม่ประสงค์ที่จะเจริญฌาน การรู้เรื่องสมาธิขั้นต่างๆ ก็มีประโยชน์ บางท่านก็อาจจะเคยเจริญฌานมาแล้ว ในอดีตชาติและเมื่อมีปัจจัย สมาธิขั้นใดขั้นหนึ่งก็อาจจะเกิดขึ้นได้ ผู้ที่ไม่ได้ศึกษาธรรมเข้าใจสับสนเรื่องฌานและนิพพาน เขาอาจจะเข้าใจผิดว่าฌานหรือสมาธิขั้นใดขั้นหนึ่งเป็นนิพพานก็ได้สมถกรรมฐาน ๔๐ นั้น บางกรรมฐานก็เป็นอารมณ์ให้ถึงอุปจารสมาธิเท่านั้น บางกรรมฐานก็เป็นอารมณ์ให้ถึงรูปฌานขั้นต้นแต่ไม่ถึงรูปฌานสุดท้าย บางกรรมฐานก็เป็นอารมณ์ให้ถึงรูปฌานสุดท้ายด้วย ผู้ที่เห็นโทษของรูปกรรมฐานก็เจริญอรูปกรรมฐาน คือ อากาสาณัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญาตนะ และเนวสัญญานาสัญญายตนะ (สัญญาในอรูปฌานที่ ๔ นั้นละเอียดมาก)ในบรรดาผู้ที่เจริญสมถภาวนานั้น มีน้อยคนที่ถึงขั้นฌานจิต การจะถึงขั้นฌานจิตได้นั้นจะต้องเจริญจนชำนาญมาก จะต้องรู้ปัจจัยที่ทำให้บรรลุฌานจิต และรู้ว่าอะไรเป็นอุปสรรคของการบรรลุฌาน ในวิสุทธิมัคค์ (อิทธิวิธินิเทส) มีข้อความว่าการจะให้จิตเป็นบริกัมมสมาธิ อุปจารสมาธิ ฌานจิต และการเจริญอบรมฌานจิตจนชำนาญเพื่อให้ได้อภิญญานั้นยากยิ่งเพียงใดคนสมัยนี้อยากจะรู้เห็นสิ่งอื่นนอกโลก เพราะกลัดกลุ้มใจและเบื่อหน่ายชีวิต จริงหรือไม่ที่บางครั้งเราก็อยากจะรู้อนาคต อยากรู้ว่าหมอดูจะทำนายว่าอย่างไร มีคนไม่น้อยที่อ่านคำพยากรณ์ดวงชาตาในหนังสือพิมพ์รายวัน และถึงแม้จะพูดว่าไม่เชื่อสิ่งเหล่านั้น แต่ก็อดจะยึดถือบ้างไม่ได้เหมือนกัน คนป่วยที่หมอรักษาไม่หายก็ไปหาคนที่อวดอ้างว่าสามารถรักษาโรคได้ด้วยวิธีการที่เป็นผลกว่าหมอ เราอาจจะไปหาหมอดูหรือไปหาคนที่อ้างว่ามีตาทิพย์ แต่ถึงกระนั้นเราก็ยังไม่รู้จักตัวเอง เรายังมีกิเลสยังมีอวิชชา ยังจะต้องเวียนว่ายตายเกิดต่อไป ตราบใดที่จิตใจมีโลภะ โทสะ และโมหะอยู่ ก็ไม่ใช่ความสุขที่แท้จริงในสมัยพุทธกาล มีบุคคลที่เจริญอบรมฌานจนชำนาญและได้อภิญญา คนที่บรรลุรูปฌานขั้นสุดท้ายและอรูปฌานแล้ว จึงจะเจริญอบรมฌานเหล่านั้นให้ชำนาญยิ่งขึ้น เพื่อให้บรรลุอภิญญา การที่จะให้เกิดอภิญญาจิตนั้นยากยิ่ง คนที่บรรลุฌานแล้วสามารถบรรลุอภิญญาด้วยนั้นมีมาก อภิญญาที่เกิดจากการเจริญสมถภาวนานั้นเป็นอิทธิฤทธิ์ เช่น เหาะไปในอากาศ เดินบนน้ำ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดิน ได้ยินเสียงทิพย์ด้วยทิพโสต กำหนดรู้ใจของบุคคลอื่นด้วยใจ ระลึกอดีตชาติได้ เห็นจุติและปฎิสนธิของหมู่สัตว์ด้วยทิพจักษุในทีฆนิกาย สีลขันธวรรค สามัญญผลสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสกับพระเจ้าแผ่นดินมคธ เรื่องภิกษุผู้บรรลุอิทธิวิธีดังนี้ว่า "ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธีหลายประการคือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้ ทำให้ปรากฎก็ได้ ทำให้หายไปก็ได้ ทะลุฝากำแพงภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงแม้ในแผ่นดินเหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ เหาะไปในอากาศเหมือนนกก็ได้ ลูบคลำพระจันทร์พระอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มีอานุภาพมากด้วยฝ่ามือก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้"ในพระพุทธศาสนาเราเรียนรู้เหตุและผล ผู้คนตื่นเต้นในสิ่งผิดธรรมดาที่เขาไม่รู้ว่ามีอะไรเป็นเหตุ สภาพธรรมทุกสิ่งในชีวิตเกิดขึ้นเพราะมีเหตุปัจจัยทั้งสิ้น เมื่อรู้เช่นนี้แล้วก็จะไม่ประหลาดใจในปรากฏการณ์แปลกๆ ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาโมคคัลลานะ และพระสาวกรูปอื่นๆ ก็บรรลุอิทธิวิธีแต่ท่านเหล่านั้นไม่ติดข้องและไม่ยึดถือว่าเป็นตัวตน เพราะท่านประจักษ์แล้วว่าสภาพธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสมถภาวนาเป็นกุศลกรรมประการหนึ่งซึ่งมีกุศลวิบากเป็นผล สมถภาวนาทำให้จิตใจสงบลง แต่ถึงแม้ว่าบรรลุขั้นฌานจิตแล้วก็ดับกิเลสไม่ได้ ฌานจิตและแม้อิทธิวิธีต่างๆ ก็ดับกิเลสไม่ได้ ฌานจิตและอิทธิฤทธิ์ไม่ใช่ทางดับอวิชชา ในสมัยที่ทรงเป็นพระโพธิสัตว์ พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงเจริญสมถภาวนา แต่พระองค์ทรงตรัสรู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยการเจริญวิปัสสนาในปัจฉิมยามในพระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ภาค ๑ เวรัญชกัณฑ์ พระผู้มีพระภาคตรัสกับเวรัญชพราหมณ์ถึงยามทั้งสามแห่งราตรีที่พระองค์ตรัสรู้พระโพธิญาณว่า ในปฐมยาม เมื่อจิตเป็นสมาธิ พระองค์ทรงน้อมจิตไปเพื่อบรรลุบุพเพนิวาสานุสสติญาณ ในมัชฌิมยาม เมื่อจิตเป็นสมาธิ ทรงน้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย ในปัจฉิมยามทรงหลุดพ้นแล้วจากอาสวะ ดังข้อความว่า "เรานั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิบริสุทธิ์….ได้น้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เรานั้นได้รู้ชัดตามเป็นจริงว่า นี้ทุกข์….นี้เหตุให้เกิดทุกข์….นี้ความดับทุกข์….นี้ข้อปฎิบัติให้ถึงความดับทุกข์…ได้รู้ด้วยปัญญาอันยิ่งว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้สำเร็จแล้ว กิจอื่นอีกเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี พราหมณ์ วิชชาที่ ๓ นี้แล เราได้บรรลุแล้ว ในปัจฉิมยามแห่งราตรี อวิชชาเรากำจัดได้แล้ว วิชชาเกิดแก่เราแล้ว ความมืดเรากำจัดได้แล้ว แสงสว่างเกิดแก่เราแล้ว…"อริยสัจจธรรม ๔ นั้น รู้แจ้งด้วยการเจริญวิปัสสนา เราจะรู้ว่านามธรรมและรูปธรรมเป็นทุกข์ได้อย่างไร ถ้าไม่ระลึกรู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมที่กำลังปรากฎในขณะนี้ ด้วยการเจริญสติระลึกรู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมเท่านั้น จึงจะรู้ว่านามธรรมและรูปธรรมไม่เที่ยงและเป็นทุกข์ กิเลสของบุคคลผู้ทรงบรรลุพระโพธิญาณเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ดับเป็นสมุจเฉทในปัจฉิมยามแห่งราตรีด้วยการเจริญวิปัสสนาภาวนา หาใช่เพียงด้วยการเจริญสมถภาวนาไม่
วิปัสสนา ก. ในการเจริญวิปัสสนานั้น เรารู้สภาพธรรมทั้งหลายตามความเป็นจริง การรู้สภาพธรรมตามความเป็นจริงนั้น ก็คือการรู้ชัดสภาพนามธรรมและรูปธรรมตามความเป็นจริง เราจะรู้ลักษณะที่ต่างกันของนามธรรมและรูปธรรมชัดขึ้น รูปธรรมเป็นสภาพที่ไม่ใช่สภาพรู้ ฉะนั้น เราจะกล่าวได้ไหมว่า นามธรรมเป็นสภาพที่รู้และรูปธรรมเป็นสภาพที่ถูกรู้ ข. คุณว่ารูปธรรมเป็นสภาพที่ถูกรู้ คำพูดของคุณทำให้เข้าใจว่านามธรรมเป็นสภาพที่ถูกรู้ไม่ได้ นามธรรมรู้นามธรรมด้วย นามธรรมไม่ใช่รู้แต่รูปได้อย่างเดียว คุณสังเกตรู้ไม่ได้หรือว่ากำลังมีความสุข กำลังมีโทสะ กำลังคิดนึก ขณะที่สังเกตรู้อย่างนั้น ไม่ใช่ตัวตนแต่เป็นนามธรรมที่รู้ ขณะเหล่านั้นนามกำลังมีนามเป็นอารมณ์ ก. ในการเจริญวิปัสสนาภาวนานั้นเราเจริญสติ สติย่อมระลึกรู้สึกหนึ่งสิ่งใด ดิฉันไม่แน่ใจว่าดิฉันรู้ลักษณะของสติถูกต้องแล้วข. คำว่า "สติ" ในภาษาบาลีนั้น ภาษาอังกฤษแปลว่า "awareness" ซึ่งอาจจะทำให้เข้าใจไม่ชัดเจน เวลาที่กล่าวว่าเราระลึกรู้อะไร ก็อาจจะหมายความเพียงว่าเรารู้หรือมีอะไรเป็นอารมณ์เท่านั้นก็ได้ แต่จะใช้คำอะไรสำหรับสภาพธรรมที่เป็นสตินั้นก็ไม่สำคัญ สำคัญที่รู้ว่าสติมีลักษณะอย่างไรสติเป็นโสภณเจตสิกที่เกิดกับโสภณจิตเท่านั้น โสภณจิตทุกดวงมีสติเกิดร่วมด้วย สติกั้นอกุศลธรรมไม่ให้เกิดขึ้น สติเกิดกับจิตที่ดีงามในขณะที่ให้ทาน ในขณะที่ละเว้นจากการฆ่า ในขณะที่ระลึกถึงพระพุทธคุณ ในขณะที่เจริญวิปัสสนารู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรม สติเกิดกับจิตที่ดีงามทุกดวงไม่ว่าจะเป็นในทาน ศีล หรือภาวนาก็ตาม แต่สติแต่ละขั้นนั้นก็ต่างกันตามประเภทในการเจริญวิปัสสนา ปัญญาเป็นสภาพธรรมที่รู้ลักษณะของนามและรูปที่ปรากฎทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ แต่ปัญญาที่รู้เช่นนี้จะเกิดไม่ได้ ถ้าไม่ได้เจริญสติก. จะรู้ได้อย่างไรว่ามีสติข. ในขณะที่รู้ลักษณะของสภาพธรรม เช่น รู้ว่าความแข็งเป็นรูปธรรมอย่างหนึ่ง การเห็นเป็นนามธรรมอย่างหนึ่ง ก็รู้ได้ว่าขณะนั้นมีสติ ข้อสำคัญก็คือรู้ว่าขณะหลงลืมสติและขณะมีสตินั้นต่างกัน เช่น ขณะที่เดินหรือรับประทานอาหารนั้น บางครั้งก็หลงลืมสติ และบางขณะก็มีสติ ซึ่งก็จะรู้ความต่างกันได้ด้วยตัวเอง สติอาจจะเกิดขึ้นบ้างหลังจากที่หลงลืมสติไปมาก สภาพที่ระลึกรู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมที่ปรากฎในขณะนั้นเป็นสติ ไม่ใช่ตัวตน เราบังคับให้สติเกิดไม่ได้ เพราะสติเป็นนามธรรมชนิดหนึ่งไม่ใช่ตัวตน สติจะเกิดได้ก็เมื่อมีเหตุปัจจัยก. เราระลึกรู้ลักษณะของนามและรูปพร้อมกันไม่ได้ แต่อยากทราบว่านามธรรมและรูปธรรมเกี่ยวข้องกันอย่างไร เวลาได้ยินก็มีเสียงซึ่งเป็นรูป เวลาเห็นก็มีสีซึ่งเป็นรูป (เวทนา) ความรู้สึกเป็นนามธรรม รูปอะไรเป็นปัจจัยที่ทำให้ความรู้สึกเกิดขึ้นข. คุณอยากจะมีความรู้เรื่องนามและรูปทั้งหมดโดยขั้นปริยัติ หรือว่าจะเจริญปัญญารู้ลักษณะของนามและรูปที่ปรากฏทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ปัญญามีหลายขั้น ฉะนั้น จึงควรรู้ว่าจะเจริญปัญญาขั้นไหนรูปธรรมมีหลายประเภท บางรูปก็เกิดจากกรรมเป็นสมุฎฐานคือเป็นปัจจัย บางรูปก็เกิดจากอุตุ และบางรูปก็เกิดจากอาหาร นามธรรมก็มีหลายประเภท นามเกิดเพราะรูปเป็นปัจจัยก็ได้ และรูปก็เกิดเพราะนามเป็นปัจจัยก็ได้ ด้วยการเป็นปัจจัยต่างๆ กันก. ทำไมคุณใช้คำว่า ปัจจัย ปัจจัยกับเหตุ เหมือนกันไหมข. เวลาที่เราพูดถึงเหตุ เรามักจะคิดถึงเหตุอย่างหนึ่งที่ทำให้เกิดผลอย่างหนึ่ง แต่ว่ามีปัจจัยหลายอย่างที่ทำให้เกิดนามและรูปแต่ละชนิด เช่นเวลาเห็นก็มีสีเป็นปัจจัยโดยเป็นอารมณ์ของจิตเห็น แต่การเห็นก็ไม่ได้มีสีเป็นปัจจัยเพียงอย่างเดียวเท่านั้น จักขุปสาทซึ่งเป็นรูปอีกชนิดหนึ่งก็เป็นปัจจัยให้เกิดการเห็นด้วยเหมือนกัน การศึกษาธรรมจะทำให้รู้เรื่องปัจจัยต่างๆ มากขึ้น และจะรู้ว่าการรู้อารมณ์แต่ละประเภทนั้นอาศัยปัจจัยอะไรบ้างเราควรรู้ว่าเราจะเจริญปัญญาขั้นไหน เราจะอบรมปัญญาเพียงขั้นที่รู้ความจริงด้วยการศึกษาเล่าเรียนและพิจารณาธรรมเท่านั้นหรือ หรือว่าจะอบรมเจริญปัญญาที่รู้แจ้งด้วยการปฏิบัติก. ดิฉันไม่เข้าใจว่า การพิจารณาเรื่องความจริงของสภาพธรรมและการรู้แจ้งสภาพธรรมนั้นต่างกันอย่างไร เราจะรู้แจ้งความจริงของสภาพธรรมได้อย่างไรข. ความจริงเป็นสิ่งที่รู้แจ้งได้ เวลาที่เจ็บปวดก็รู้ลักษณะของความเจ็บปวดที่ปรากฏในขณะนั้นได้ ไม่จำเป็นต้องคิดว่าปวด ความเจ็บปวดเป็นนามธรรมชนิดหนึ่งที่เกิดแล้วก็ดับไปทันทีเช่นเดียวกับนามธรรมอื่นๆ ที่เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย เวลาที่คิดเรื่องความเจ็บปวด หรือคิดว่า "ปวด" ความปวดนั้นก็ดับไปแล้วโดยที่เราไม่รู้แจ้งลักษณะของความปวดนั้น เราเพียงแต่คิดเรื่องนามธรรมชนิดหนึ่งที่ดับไปแล้วเท่านั้นเอง สิ่งที่กำลังปรากฎเท่านั้นที่ (ปัญญา) จะรู้แจ้งได้ ปัญญาที่รู้แจ้งนั้นชัดกว่าปัญญาที่คิดเรื่องสภาพธรรมที่ดับไปแล้วหรือที่ยังไม่ปรากฎก. แต่ก็ปวดอยู่นานเหมือนกันข. ความปวดดับแล้วก็เกิดอีกๆ ได้ แต่เวลาที่คิดถึงเรื่องความปวดนั้น ความจริงในขณะนั้นก็เป็นนามธรรมที่คิดนึก เพราะจิตเกิดได้ทีละ ๑ ดวง (ขณะ) เท่านั้น ฉะนั้นก็เห็นได้ว่าขณะที่จิตคิดถึงเรื่องความปวดนั้น ความปวดก็ต้องดับไปแล้ว เราคิดว่าปวดนานเพราะไม่ประจักษ์การเกิดดับของสภาพธรรมก. เวลาเห็นมีสีซึ่งเป็นรูปและจักขุปสาทซึ่งเป็นรูปเป็นปัจจัย เราจะรู้รูปที่เป็นปัจจัยของจิตเห็นได้ไหมข. ข้อสำคัญจะต้องไม่ลืมว่า จะรู้นามธรรมและรูปธรรมได้ในขณะที่ปรากฏเท่านั้น ไม่ใช่นามและรูปที่ไม่ ปรากฏ การที่ผู้ใดจะรู้นามธรรมและรูปธรรมใดนั้น ก็แล้วแต่การสะสมและสติปัญญาของผู้นั้น จะตั้งเป็นกฎเกณฑ์ว่าจะรู้นามนั้นรูปนั้น และจะรู้นามใดรูปใดก่อนหลังนั้นไม่ได้ก. ที่ว่าไม่ให้นึกถึงชื่อของนามธรรมและรูปธรรมนั้นถูกไหม เพราะขณะที่คิดว่าเป็นนามอะไร รูปอะไร นามนั้น รูปนั้นก็ดับแล้วข. การนึกถึงชื่อเป็นสภาพธรรมหรือเปล่า ปรากฏหรือเปล่าก. ปรากฏ เป็นนามธรรมชนิดหนึ่ง ใครจะไม่ให้นามธรรมชนิดนี้เกิดขึ้นปรากฏก็ไม่ได้ข. ถูกแล้ว นามธรรมที่คิดนึกเกิดขึ้นเพราะมีเหตุปัจจัย ไม่คิดบ้างหรือว่าควรรู้ลักษณะของนามธรรมชนิดนี้ด้วย ถ้าไม่รู้ก็จะยึดถือว่าเป็นตัวตน เวลาเห็นก็รู้ได้ว่าสภาพเห็นเป็นนามธรรม เวลานึกถึงชื่อว่า "เห็น" ก็รู้ได้ว่าสภาพธรรมที่นึกถึงชื่อนั้นเป็นนามธรรมที่ไม่ใช่สภาพเห็น ถ้าพยายามจะสร้างกฎเกณฑ์ให้เกิดสติ และคิดว่าควรจะรู้นามธรรมและรูปธรรมนั้นๆ หรือไม่ควรรู้นามธรรมและรูปธรรมนั้นๆ ก็เป็นตัวตนที่จะบังคับสติ นามธรรมและรูปธรรมเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย บังคับบัญชาไม่ได้ก. คุณบอกว่าไม่จำเป็นต้องนึกถึงชื่อของสภาพธรรมนั้นๆ ถ้าจะบอกไม่ให้นึกถึงชื่อของสภาพธรรมเสียเลย จะไม่ดีหรือข. ไม่จำเป็นจะต้องนึกถึงชื่อของสภาพธรรมก็รู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมได้ แต่ถ้านามธรรมที่นึกถึงชื่อ เกิดขึ้นก็รู้ลักษณะของนามธรรมที่นึกถึงชื่อนั้นได้ ถ้าเราคิดว่าควรหรือไม่ควรรู้สภาพธรรมชนิดนั้นๆ ก็จะเหมือนกับมีกฎบังคับ การมีกฎบังคับไม่ใช่ข้อปฏิบัติที่ถูกต้อง ถ้าเราพยายามจะบังคับสติก็จะไม่รู้สภาพธรรมทั้งหลายตามความเป็นจริงก. ได้ทราบว่ามหาสติปัฎฐาน ๔ ได้แก่ กาย เวทนา จิต และธรรม จะเจริญสติปัฎฐาน ๔ ได้อย่างไรข. เวลาเจริญสติปัฎฐานไม่จำเป็นจะต้องคิดเรื่องมหาสติปัฎฐาน ๔ เราเจริญปัญญารู้สภาพธรรมที่ปรากฏในขณะนั้นเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงมหาสติปัฎฐาน ๔ ก็เพื่อทรงชี้ให้เห็นว่านามธรรมและรูปธรรมทั้งปวงเป็นสติปัฎฐานได้ทั้งสิ้น พระองค์มิได้ทรงแสดงว่าเราควรคิดถึงเรื่องของมหาสติปัฎฐาน ในขณะเจริญสติเราบังคับให้นามรูปชนิดหนึ่งชนิดใดปรากฏไม่ได้ นามรูปเป็นอนัตตาก. แม้แต่ที่เราเรียกกันว่า ตัวตนนั้นก็เป็นสติปัฎฐานได้ หรืออยู่ในสติปัฎฐานหมวดไหนข. สิ่งที่เรียกกันว่าตัวตนนั้นนะอยู่ที่ไหน มีลักษณะอย่างไร รู้ได้อย่างไร และรู้ได้ทางไหน รู้ได้ทางตา หรือทางหู หรือทางจมูก หรือทางลิ้น ทางกาย ทางใจก. ดิฉันคิดถึงตัวตนได้ แต่รู้ลักษณะของตัวตนไม่ได้ข. เราคิดได้ต่างๆ นาๆ แต่สภาพความจริงในขณะนั้นก็เป็นแต่เพียงนามธรรมที่คิดนึก เมื่อเจริญวิปัสสนาก็จะรู้ว่าความคิดเรื่องตัวตนและสิ่งที่ยึดถือว่าเป็นตัวตนนั้น เป็นแต่เพียงนามธรรมและรูปธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป ไม่มีอะไรนอกจากนามและรูป ตัวตนไม่มี ฉะนั้นจึงไม่มีตัวตนอยู่ในสติปัฎฐานใดในมหาสติปัฎฐาน ๔ เลยก. แล้วสภาพธรรมกายนอกนั้นล่ะ เราไม่ได้ยึดถือว่าเป็นอัตตาตัวตนใช่ไหมข. ยกตัวอย่างสภาพธรรมภายนอกสักหน่อยได้ไหมก. ก็อย่าง ขวด โต๊ะ เก้าอี้ เป็นต้นข. ขวด โต๊ะ เก้าอี้ เป็นต้นนั้น เราคิดว่าเป็นสิ่งที่คงที่ตราบใดที่ไม่รู้ชัดว่าเป็นรูปธรรมที่เกิดดับ การยึดถือว่าเป็นอัตตานั้นมิได้หมายเพียงที่คิดว่าเป็นตัวเรา แต่หมายรวมถึงการไม่รู้สภาพธรรมนั้นตามความเป็นจริงว่าเป็นสภาพที่เกิดดับ เราจะมีความเห็นผิดอย่างนี้ตราบใดที่เราไม่รู้ลักษณะของสภาพธรรมที่ปรากฎทางทวารต่างๆก. ได้ยินว่ามีคนทำให้จิตเป็นสมาธิอยู่ที่ความไหวขึ้นลงของท้อง เขาว่าบางครั้งจะรู้การเกิดขึ้นและดับไปของรูป และบางครั้งก็นามธรรมที่รู้ความเกิดดับของรูป การเจริญสติเช่นนี้ถูกต้องหรือไม่ข. ที่เราเรียกว่าท้องนั้น โดยสภาพธรรมแล้วเป็นรูปธรรมหลายชนิด สติจะระลึกรู้ลักษณะของรูปได้ทีละลักษณะ เช่น ทางกาย รู้สภาพที่แข็ง อ่อน ร้อน เย็น ไหว ตึง แต่ก็จะรู้ได้ทีละลักษณะเท่านั้นก. เวลาที่รู้สภาพไหวนั้น ไม่รู้การเกิดขึ้นและดับไปของรูปหรือข. ในการเจริญวิปัสสนานั้นมีวิปัสสนาญาณหลายขั้น วิปัสสนาญาณแรก คือ นามรูปปริจเฉทญาณ ปัญญาที่รู้ชัดในลักษณะที่ต่างกันของนามและรูป เมื่อถึงญาณขั้นนี้ก็ไม่มีความสงสัยในลักษณะที่เป็นนามธรรมและลักษณะที่เป็นรูปธรรม ต่อเมื่อถึงญาณขั้นสูงๆ จึงจะประจักษ์การเกิดขึ้นและดับไปของนามธรรมและรูปธรรมได้ การบรรลุญาณขั้นสูงๆ นั้นจะมีไม่ได้ถ้าไม่บรรลุญาณขั้นต้นๆ ก่อน ถ้าไม่บรรลุนามรูปปริจเฉทญาณก่อนแล้ว จะประจักษ์การเกิดดับของนามและรูปได้อย่างไรก. การเกิดดับของรูปนั้นเร็วกว่าการไหวขึ้นลงของท้องหรือข. นามธรรมและรูปธรรมเกิดดับเร็วมาก เมื่อวิปัสสนาญาณคมกล้า จึงจะประจักษ์การเกิดดับของนามและรูปได้ทำไมเราจึงจะให้จิตเป็นสมาธิอยู่ที่ท้องเล่า มีนามและรูปนับไม่ถ้วนเกิดดับอยู่ตลอดวัน สติอาจจะระลึกรู้นามได้ยินก่อนแล้วก็ระลึกรู้นามที่คิดนึก ซึ่งนามที่คิดนึกนั้นจะเกิดได้ก็เมื่อนามได้ยินดับไปก่อน แต่ก็ยังประจักษ์การเกิดและดับไม่ได้ ปัญญาที่รู้ลักษณะของนามและรูปต่างๆ จะต้องคมกล้าขึ้นอีกก. ปัญญาจะคมกล้าขึ้นได้อย่างไรข. ด้วยการเจริญสติรู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมที่ปรากฏทีละอย่าง เดี๋ยวนี้ไม่มีการเห็น การได้ยิน หรือ? ถ้าให้จิตเป็นสมาธิอยู่มีการไหวขึ้นลงของท้อง ก็จะไม่รู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมอื่นๆ ที่จะไม่ให้สภาพธรรมเช่นการเห็น การได้ยิน และการคิดนึกเป็นต้นเกิดขึ้นปรากฏนั้นไม่ได้ ไม่ควรรู้ลักษณะของสภาพธรรมเหล่านั้นหรือ? ควรจะมีอวิชชาความไม่รู้ในสภาพธรรมเหล่านั้นต่อไปอีกหรือ? ถ้าพยายามให้จิตเป็นสมาธิที่นามเดียวหรือรูปเดียว ก็มีอุปาทานความยึดถือและไม่ละคลายความเห็นผิดว่าเป็นตัวตนก. ดูเหมือนว่าเราต้องเจริญสติรู้ลักษณะของนามธรรม และรูปธรรมมากมายเหลือเกินข. เราต้องเจริญสติอยู่เสมอ เพื่อละความเห็นผิดว่าเป็นตัวตน อย่างเวลาขับรถยนต์ก็ระลึกรู้ว่าความไม่พอใจที่ เกิดขึ้นนั้นเป็นนามธรรมชนิดหนึ่ง การระลึกรู้ลักษณะของนามธรรมเพียงชนิดเดียวเท่านั้นไม่พอ ควรเจริญสติรู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมอื่นๆ ที่ปรากฏในขณะนั้นด้วย การรู้ลักษณะของนามเดียว ไม่สามารถทำให้ความยึดถือว่าเป็นตัวตนหมดสิ้นไปได้ก. การรู้ขั้นปริยัติว่านามธรรมและรูปธรรมต่างกันนั้นมีประโยชน์ แต่เวลาเจริญสติรู้สึกว่าไม่จำเป็นจะต้องรู้ลักษณะที่ต่างกันของนามและรูป สงสัยว่าการเจริญสติรู้ลักษณะที่ต่างกันของนามและรูปนั้น จะทำให้ละความเห็นผิดว่าเป็นตัวตนได้หรือข. ถ้าไม่ระลึกรู้ลักษณะที่ต่างกันของนามธรรมซึ่งเป็นสภาพรู้เช่น ความรู้สึก ความจำ ว่าต่างกับรูปธรรมซึ่งไม่ใช่สภาพรู้แล้ว จะมีปัญญาที่รู้ชัดได้อย่างไร ถ้าไม่รู้ลักษณะที่ต่างกันของนามธรรมและรูปธรรมก็จะสับสนปนกัน เช่น ได้ยินกับเสียง เป็นต้น ซึ่งปรากฏให้รู้ได้ทีละลักษณะ ถ้าไม่รู้ว่าลักษณะที่ปรากฏนั้นเป็นได้ยิน หรือเสียง ก็เห็นชัดแล้วว่ายังไม่รู้ลักษณะของสิ่งที่ปรากฏในขณะนั้นก. สภาพธรรมที่ปรากฏขณะนี้ดับไปเร็วเหลือเกิน จะจับปัจจุบันธรรมได้อย่างไรข. ถ้าพยายามจะจับปัจจุบันธรรมก็มีความเห็นผิดว่าเป็นตัวตนอีก ซึ่งก็จะไม่รู้ความจริง เรารู้สภาพธรรมได้ทางทวารทั้ง ๖ แต่ถ้ายังไม่ได้เจริญวิปัสสนาภาวนาก็ไม่รู้ว่าสภาพธรรมใดปรากฎให้รู้ทางทวารใด เมื่อยังไม่รู้ชัดในลักษณะของสภาพธรรม ก็ยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นตัวตน เมื่อเจริญวิปัสสนาก็จะรู้ชัดขึ้นว่าสภาพธรรมใดปรากฏให้รู้ทางทวารใดก. รู้ว่าสภาพใดเป็นนามธรรมและสภาพใดเป็นรูปธรรมแล้วพอไหม แต่ว่าเราก็คงจะรู้กันแล้ว ไม่เห็นว่าจะต้องเจริญปัญญาก็รู้ได้ข. คุณคงคิดว่าง่ายมากที่จะรู้ว่าการเห็นเป็นนามธรรมชนิดหนึ่ง ไม่เหมือนกับการคิดนึกและรูปสี แต่คุณก็ยังยึดถือว่าเป็นตัวตนอยู่ไม่ใช่ไหม?ก. ยังถือว่าเป็นตัวตนอยู่ข. ที่ยังยึดถือว่าสภาพธรรมเหล่านั้นเป็นตัวตนอยู่ก็พิสูจน์แล้วว่า ยังไม่มีความรู้ชัดในสภาพธรรมที่กำลังปรากฎ การเห็นเกิดขึ้นแล้วก็ดับไปทันที แล้วสภาพธรรมอื่นก็เกิดปรากฏต่อ เราควรรู้ลักษณะที่ต่างกันของสภาพธรรมที่ปรากฏ แต่ไม่ควรไปพยายามจับปัจจุบันธรรม เมื่อเพิ่งเริ่มเจริญวิปัสสนาภาวนานั้น ยังไม่มีความรู้ชัดในลักษณะของสภาพธรรม ต่อเมื่อระลึกรู้ลักษณะของสภาพธรรมเนือง ๆ บ่อย ๆ มากขึ้นแล้ว ปัญญาก็จะเจริญขึ้นจนคมกล้าทำให้ไม่ยึดถือสภาพธรรมใด ๆ ว่าเป็นตัวตนอีกต่อไป |
|
บทความที่น่าสนใจ 
